Chiến tranh Nga-Nhật qua tranh biếm họa (1904-1905)

Trận Tsushima, năm 1905, bức tranh của Tōjō Shōtarō. Tác giả: Tōjō Shōtarō - Thuộc phạm vi công cộng.

Chiến tranh Nga-Nhật (1904-1905) là một cuộc xung đột mang tính bước ngoặt trong lịch sử hiện đại và được coi là một trong những “cuộc chiến tranh toàn diện” đầu tiên. Cuộc chiến này thậm chí còn được mệnh danh là“Chiến tranh Thế giới Số 0”, đánh dấu sự trỗi dậy của Nhật Bản như một cường quốc thế giới, đồng thời bộc lộ những điểm yếu của Đế quốc Nga – điều mà một số nhà sử học cho là tiền đề dẫn đến Cách mạng năm 1905.

Cuộc chiến tranh lớn đầu tiên của thế kỷ XX đã chứng kiến cuộc đối đầu giữa một Nhật Bản đang trỗi dậy và đế quốc Nga hùng mạnh. Trong vòng chưa đầy 2 năm, cuộc chiến này đã thay đổi cán cân quyền lực ở châu Á. Chiến thắng của Nhật Bản trước Nga – cũng là chiến thắng đầu tiên của nước này trước một quốc gia châu Âu – đã làm thay đổi cục diện quốc tế vào thời kỳ chủ nghĩa thực dân mới bắt đầu phát triển.

Nguyên nhân của cuộc chiến tranh là sự cạnh tranh giành quyền kiểm soát Mãn Châu và Triều Tiên giữa Nga (nước đang mở rộng tuyến Đường sắt xuyên Siberia và tìm kiếm các cảng không bị băng bao phủ, như Port Arthur, nay là Lüshunkou) và Nhật Bản (nước coi Triều Tiên là một vùng lãnh thổ then chốt đối với an ninh của mình).

Chiến tranh bùng nổ

Mọi chuyện bắt đầu vào ngày 8 tháng 2 năm 1904, khi Nhật Bản tiến hành một cuộc tấn công bất ngờ vào Port Arthur mà không có tuyên chiến chính thức, một hành động tương tự như chiến lược mà nước này đã áp dụng vào năm 1894 chống lại Trung Quốc và sẽ lặp lại vào năm 1941 tại Trân Châu Cảng.

Các trận đánh chính trong cuộc chiến này là trận Port Arthur (cuộc vây hãm kéo dài và thất thủ vào tháng 1 năm 1905), trận Mukden (tháng 2/tháng 3 năm 1905, trận chiến trên bộ lớn nhất từ trước đến nay) và trận Tsushima vào tháng 5 năm 1905, đánh dấu chiến thắng quyết định của Nhật Bản, tiêu diệt hai phần ba hạm đội Nga ở vùng biển Baltic và được coi là một trong những trận hải chiến vĩ đại nhất trong lịch sử, thậm chí còn được chuyển thể thành truyện tranh, và là thất bại hải quân lớn nhất của Nga thời Sa hoàng.

Cuộc xung đột kết thúc nhờ sự hòa giải của Tổng thống Hoa Kỳ Theodore Roosevelt với Hiệp ước Portsmouth (nội dung hiệp ước) được ký kết vào ngày 5 tháng 9 năm 1905. Nhật Bản giành được Port Arthur, nửa phía nam đảo Sakhalin và sự công nhận ảnh hưởng của mình tại Triều Tiên.

Cái nhìn của phương Đông và phương Tây

Kể từ khi căng thẳng bùng phát, các phương tiện truyền thông trên toàn thế giới đã theo dõi sát sao cuộc xung đột này, và những tin tức đầu tiên kèm theo tranh biếm họa bắt đầu xuất hiện trên báo chí quốc tế. Bài viết này tổng hợp một số hình ảnh đó cùng với những hình ảnh được đăng tải tại các quốc gia đang có xung đột, tại Hoa Kỳ, cũng như tại Tây Ban Nha và các quốc gia khác.

Tại Nhật Bản, các tạp chí châm biếm chịu ảnh hưởng của phong cách phương Tây thường đăng tải những bức tranh biếm họa ca ngợi Đô đốc Tōgō (anh hùng trận Tsushima) hoặc châm biếm Sa hoàng Nicholas II, trong khi Đế quốc Nga được miêu tả như một kẻ say xỉn, một con quái vật xấu xí hoặc một con gấu to lớn hung dữ bị Nhật Bản thuần hóa – quốc gia này lại được vẽ như một samurai nhỏ bé nhưng khéo léo, mặc dù trong những cảnh khác, Nhật Bản cũng được miêu tả như một con cáo.

Tokyo Puck là một tạp chí châm biếm và tranh biếm họa nổi tiếng của Nhật Bản, được thành lập vào năm 1905 bởi họa sĩ Kitazawa Rakuten. Tên gọi của tạp chí là một tuyên bố về mục đích, đây là phiên bản chuyển thể từ tạp chí Puck của Mỹ. Tạp chí ra đời ngay trong bối cảnh chiến tranh và trong những ngày đầu, tạp chí này đã thể hiện quan điểm chỉ trích chính phủ, dẫn đến việc nhiều số bị cấm phát hành; tuy nhiên, sau“vụ án phản quốc” năm 1910, tạp chí đã chuyển sang lập trường bảo thủ hơn và tập trung nhiều hơn vào các vấn đề trong đời sống hàng ngày.

Sau đó, một phiên bản châu Á khác của tạp chí Puck của Mỹ đã ra đời. Năm 1906, tạp chí Osaka Puck được thành lập, với sự đóng góp quan trọng của nghệ sĩ theo phong cách phương Tây Akamatsu Rinsaku. Hình thức xuất bản của tạp chí này đã khiến nó trở thành đối thủ của “Tokyo Puck”.

Nhiều nghệ sĩ Nhật Bản như Kobayashi Kiyochika (1847-1915), Toshihide Migita (1862-1925) và Kabaragi Kiyokata (1878-1972) đã sáng tác rất nhiều bản khắc gỗ màu mang phong cách yêu nước, cũng như một lượng lớn ảnh, tranh vẽ và minh họa trong thời kỳ Chiến tranh Nga-Nhật.

Các trang bìa của tạp chí Puck (Mỹ)

Trên báo chí phương Tây, đặc biệt là tại Hoa Kỳ, các tạp chí như Puck và Judge ban đầu ủng hộ Nhật Bản với tư cách là“nạn nhân” của chủ nghĩa bành trướng Nga, sau đó đã bắt đầu bày tỏ lo ngại về sự trỗi dậy của nước này bằng cách viện dẫn ý thức hệ phân biệtchủng tộc về“Mối đe dọa Vàng”, đồng thời thổi phồng thuyết cho rằng Trung Quốc và Nhật Bản đã liên minh với nhau để chinh phục và nô dịch thế giới phương Tây.

Nhật Bản thường được miêu tả như một con ong bắp cày hay một người lính nhỏ bé nhưng dũng cảm, đối đầu với một Đế quốc Nga khổng lồ nhưng tham nhũng và mang đậm nét trung cổ.

Ngày 16 tháng 11 năm 1904. Số 1446. Bức tranh minh họa của Udo J. Keppler ( 1872–1956) miêu tả một người lính Nga say xỉn đang cầm một bình vodka và vung vẩy điên cuồng một thanh kiếm dính máu vào một con ong bắp cày tượng trưng cho Nhật Bản. John Bull (Anh) và Uncle Sam (Mỹ) đang ngồi ở phía sau. Dưới bức tranh có dòng chú thích “Phát điên”. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ.

Ngày 17 tháng 5 năm 1905. Bìa số 1472 do Udo J. Keppler vẽ. Cảnh này miêu tả Mutsuhito (Meiji), Hoàng đế Nhật Bản, đang ngó ra từ phía đông trên đỉnh một quả địa cầu khổng lồ hướng về châu Âu, nơi các nhà lãnh đạo của nhiều quốc gia đang tụ họp bên cạnh Nicholas II, Hoàng đế Nga bị thương và tàn tật; các nhà lãnh đạo châu Âu đang lo ngại về hướng đi tiếp theo của Nhật Bản sau khi đánh bại Nga. Dưới bức tranh có dòng chữ “Khi nào?”. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ.

Tại Vương quốc Anh, đồng minh của Nhật Bản từ năm 1902 sau khi ký kết hiệp ước nhằm kiềm chế chủ nghĩa bành trướng của Đế quốc Nga ở “Viễn Đông” và bảo vệ lợi ích lãnh thổ của cả hai đế quốc tại châu Á, tạp chí Punch đã miêu tả người Nhật là những người văn minh và anh hùng, trái ngược hẳn với định kiến về người châu Á vào thời điểm đó. Hầu như toàn bộ các phương tiện truyền thông Anh khác cũng đứng về phía Nhật Bản.

Bức tranh biếm họa của William Kerridge Haselden, được đăng ngày 9 tháng 2 năm 1904 trên tờ Daily Illustrated Mirror. Tiêu đề: “Nhật Bản dũng cảm tấn công con bạch tuộc Nga” (được miêu tả với đầu gấu). Chú thích: “Một trong những xúc tu của con quái vật đang đe dọa Triều Tiên và Mãn Châu, và đồng minh phương Đông của chúng ta đã hoàn toàn sẵn sàng đối phó với tình hình một cách xứng đáng”.

Trang bìa của tờ Daily Illustrated Mirror ngày hôm đó cũng dành riêng cho chiến tranh. Bức ảnh có tiêu đề “Hạm đội đang chờ đợi” có chú thích dưới đây: “Các tàu Nhật Bản đang tuần tra trước Wei-hai-wei, sẵn sàng giao chiến với các tàu chiến Nga đang trên đường từ châu Âu đến. Nhiệm vụ không khoan nhượng của họ là ngăn chặn các lực lượng tiếp viện tiếp cận hạm đội Nga, vốn được biết là đang đồn trú trước Port Arthur”.

Mười ngày sau, họ lại đăng một trang bìa khác với một bức tranh minh họa không ghi tên tác giả về một sự việc nghiêm trọng liên quan đến kỷ luật quân sự trong bộ chỉ huy Nga, dưới tiêu đề:“Một sĩ quan Nga tử vong sau khi bị chỉ huy của mình bắn”. Phần chú thích dưới ảnh viết:“Khi các tàu khu trục Nhật Bản tấn công hạm đội Nga tại Port Arthur, một số sĩ quan Nga đang ở trên đất liền để xem xiếc. Một phóng viên tại Saint Petersburg đã gửi điện báo cho biết Đô đốc Alekséyev đã tiến hành điều tra về hành vi của họ và, sau khi xác định một trung úy có tội, ông đã rút súng lục ra và bắn chết sĩ quan trẻ này trước mặt các đồng đội của anh ta”.

Trên trang bìa, tờ báo này cũng đăng tải dòng tiêu đề với giọng điệu mỉa mai rõ rệt:“SỰ TÀN NHẪN CỦA‘NGA THÁNH THIỆN’. Người tị nạn Nhật Bản bị đối xử tàn bạo tại Port Arthur”.

Tại Pháp, quốc gia có truyền thống châm biếm lâu đời, các tạp chí như *Le Rire* hay *L'Assiette au Beurre* chủ yếu tập trung vào việc phê phán Nga (do liên minh của nước này với Pháp) hoặc khai thác những khía cạnh kỳ lạ của Nhật Bản. Phần lớn nguồn tài trợ của Nga cho cuộc chiến chống Nhật Bản đều đến từ Pháp. Theo Hiệp ước Liên minh Pháp-Nga ký kết năm 1892, chính phủ Pháp và một liên minh các ngân hàng lớn ở Paris như Crédit Lyonnais đã phát hành các khoản vay quy mô lớn, giúp Sa hoàng Nicholas II giảm bớt gánh nặng chi phí cho bộ máy chiến tranh chống Nhật Bản.

L'Assiette au Beurre là một tạp chí châm biếm của Pháp mang tính chất vô chính phủ, chống giáo quyền và chống thực dân, được xuất bản từ năm 1901 đến năm 1936. Trong số 151 tháng 2 năm 1904, ngay khi Chiến tranh Nga-Nhật bùng nổ, tạp chí đã dành toàn bộ nội dung (16 trang) cho những bức tranh biếm họa chính trị sắc sảo, trong đó Adaramakaro đã châm biếm các nhân vật chính. Trên trang bìa, một phụ nữ Nhật Bản đang quất roi vào một người đàn ông Nga nhỏ bé.

Bức tranh minh họa toàn trang có tựa đề “Tại Mãn Châu”, chiến trường trên bộ chính của cuộc chiến tranh Nga-Nhật. Tác phẩm này được đăng trên tạp chí *Le Rire* vào năm 1905. Tạp chí này là một trong những tạp chí châm biếm có ảnh hưởng nhất và tiêu biểu nhất của thời kỳ Belle Époque.

Trong cảnh này, một người lính Nhật Bản đang nói chuyện với một người Nga đang thò đầu ra khỏi chiến hào hoặc hầm trú ẩn được gia cố bằng các khúc gỗ của mình.

NGƯỜI NHẬT. — Dù sao đi nữa, bạn già ơi, cậu đã bị một trận đòn tơi bời rồi đấy.

NGƯỜI NGA. — Có thể thôi!... nhưng không phải tôi là người trả tiền đâu.

Tác giả là Tomás Leal da Câmara (1876-1948), một họa sĩ, họa sĩ biếm họa và họa sĩ phác thảo người Bồ Đào Nha nổi tiếng với tư tưởng cộng hòa. Do những rắc rối chính trị tại Bồ Đào Nha – khi ông bị buộc tội vi phạm luật báo chí vì những bức tranh biếm họa chỉ trích tình hình chính trị và xã hội của đất nước – ông đã tự nguyện lưu vong sang Tây Ban Nha trong khoảng thời gian từ năm 1898 đến năm 1900. Tại đây, ông làm việc cho các tạp chí nổi tiếng như *Madrid Cómico*. Sau đó, ông định cư tại Paris và trở thành một trong những họa sĩ minh họa hàng đầu cho các tạp chí châm biếm hàng đầu của Pháp như L'Assiette au Beurre hay Le Canard Sauvage.

Các bức tranh biếm họa và “tranh khắc dân gian” của Nga

Tại Nga, các tạp chí thường miêu tả người Nhật thông qua những khuôn mẫu như geisha, những samurai vụng về hay những “người da vàng nguy hiểm”, phản ánh chủ nghĩa phân biệt chủng tộc của thời kỳ đó; tuy nhiên, cũng xuất hiện những lời chỉ trích chính phủ Nga vì sự bất tài về quân sự, cùng những bức tranh biếm họa miêu tả Sa hoàng bị các cố vấn vô năng lừa gạt, hoặc hạm đội Nga được ví như một con gấu vụng về đối đầu với một con cáo xảo quyệt (Nhật Bản).

Dưới tiêu đề “Geisha ‘không biết xấu hổ’…” trên số 32 của tạp chí Budilnik, hình ảnh một geisha đang cầm một chiếc thuyền đã được đăng tải. Đó chính là tàu khu trục Nga“Reshitelny”, đã bị quân Nhật bắt giữ vào tháng 8 năm 1904 tại cảng trung lập Chefoo, Trung Quốc, một sự việc đã gây ra làn sóng phẫn nộ lớn trên toàn thế giới.

Trong dòng chú thích có viết: "Geisha: —Hành động như một tên cướp, tôi đã có được một chiếc tàu khu trục với cái giá là một cái tát từ người Nga và sự khinh miệt của người châu Âu... Giờ đây, sẽ thật tuyệt nếu có thể có được một tàu tuần dương với cùng mức giá đó: dù sao thì, má bên kia của tôi vẫn còn nguyên vẹn! Sự xấu hổ không phải là khói, nó sẽ không làm mù mắt anh đâu...”

Câu nói cuối cùng là một cách diễn đạt mang tính mỉa mai, nhằm chỉ ra rằng sự xấu hổ hay sự nhục nhã không gây ra tổn thương thể xác thực sự; do đó, nhân vật này không quan tâm đến việc mất danh tiếng hay phẩm giá miễn là có được lợi ích vật chất (trong trường hợp này là các tàu chiến). Dấu vết của bàn tay đen trên má anh ta tượng trưng cho “cái tát” hay sự sỉ nhục về mặt đạo đức mà anh ta phải chịu.

Budilnik (tiếng Nga: Будильник, nghĩa là “Đồng hồ báo thức”) là một tạp chí châm biếm tuần san được xuất bản từ năm 1865 đến năm 1871 tại Saint Petersburg và từ năm 1873 đến năm 1917 tại Moscow.

Nguồn: CaricaTura trong lịch sử – Chính là “Butterfly” sao? Các nhà báo châm biếm về Nhật Bản trong giai đoạn 1904–1905 / Hiệp hội Lịch sử Nga.

(Để đọc đoạn văn bản hiển thị bên dưới hình ảnh, hãy nhấn vào vòng tròn màu đỏ xuất hiện trên hình ảnh đó)

Đây là một ví dụ rất tiêu biểu về lubok (лубок) – những bức tranh in theo phong cách nghệ thuật dân gian Nga, kết hợp giữa các hình vẽ đơn giản và những đoạn văn kể chuyện hoặc châm biếm. Khi chiến tranh bùng nổ vào năm 1904, bộ máy tuyên truyền chính thức của chế độ Sa hoàng đã sử dụng ồ ạt những bản khắc này để gieo rắc niềm tin cho người dân, miêu tả người lính Nga như một người khổng lồ hiền lành và bất khả chiến bại trước những kẻ thù nhỏ bé và lố bịch.

Bức tranh minh họa này được xuất bản chỉ hai tuần sau khi chiến sự bùng nổ. Một người nông dân hoặc binh sĩ Nga (muzhik) vạm vỡ, với bộ râu và chiếc mũ truyền thống, đang ngồi thoải mái, hai chân dang rộng trên vùng МАНЧЖУРІЯ (Manchuria). Chân phải của ông đặt lên các công sự phòng thủ của Портъ Артуръ (Port Arthur), trong khi khuỷu tay trái chỉ về phía Владивостокъ (Vladivostok) – hai vị trí chiến lược quan trọng của hải quân Nga ở Thái Bình Dương.

Ở phía bên kia là các nhân vật phản diện: Chú Sam (Mỹ) và John Bull (Anh), người đang bế một người lính Nhật Bản bé xíu. Phía sau là hình ảnh một quan chức triều đại nhà Thanh (Trung Quốc), trông cũng rất nhỏ bé.

Trong các bức tranh biếm họa của Nga, người ta thường miêu tả những cảnh tượng kỳ quái về người Nhật bị đánh bại và hoảng loạn trước kẻ thù hung dữ, toàn năng và khổng lồ: Người ta vẽ những cuộc tấn công táo bạo của các kỵ binh Cossack và thủy thủ, hoặc những thăng trầm trong quan hệ với Hoa Kỳ và Anh Quốc – những quốc gia được coi là vụng về. Vào đầu cuộc chiến, khi những kỳ vọng về chiến thắng còn rất lạc quan, các “tác phẩm châm biếm dân gian” này mang tính táo bạo, ngang tàng, thậm chí là kiêu ngạo.

Họ chế giễu sự hèn nhát và yếu đuối của đối thủ, gán cho đối phương những tính cách ngu ngốc và tham lam, đồng thời chế nhạo những đặc điểm ngoại hình như chiều cao, màu da và nét mặt. Những lời chê bai, khinh miệt hay thậm chí là những lời lăng mạ phân biệt chủng tộc dường như không có giới hạn nào, nhưng phần lớn khán giả lại đón nhận những hình ảnh này một cách tích cực. (Nguồn).

Bí ẩn về những bức tranh biếm họa Nhật Bản trên tạp chí The New Zealand Graphic

Đặc biệt cần nhắc đến trường hợp các bức tranh minh họa, nhất là những bức ca ngợi Nhật Bản, đã được đăng trên tờ báo New Zealand Graphic của New Zealand.

Tạp chí New Zealand Graphic and Ladies’ Journal (1890–1908), sau này được biết đến với tên Weekly Graphic and New Zealand Mail (1908–1913), là một tạp chí tuần có minh họa, bao gồm nhiều thể loại văn học, các bài phóng sự đặc biệt, tin đồn xã hội và các bài viết về thời trang. Đây là ấn phẩm đầu tiên thuộc loại này sử dụng kỹ thuật khắc ảnh tại New Zealand.

Tạp chí tuần này đã đạt được một cột mốc lịch sử trong lĩnh vực châm biếm trong số ra ngày 8 tháng 7 năm 1905, khi lần đầu tiên một tạp chí của New Zealand đăng tải các bức tranh biếm họa từ góc nhìn của nước ngoài. Đó là một loạt tranh biếm họa tuyên truyền của Nhật Bản về Chiến tranh Nga-Nhật, mang tính gây tò mò.

Khi độc giả xem xét loạt tranh biếm họa này, được đăng tải mà không có tên tác giả, họ không thể chắc chắn liệu tạp chí này ủng hộ hay phản đối chiến tranh. Một số hình ảnh dường như gợi ý rằng chiến tranh chỉ đơn thuần sẽ châm ngòi cho một cuộc cách mạng ở Nga, trong khi những hình ảnh khác lại thể hiện sự lo ngại trước sự trỗi dậy của Nhật Bản như một cường quốc quân sự và kinh tế ở Thái Bình Dương.

Mặc dù họ cũng đã xuất bản các bức tranh biếm họa từ góc nhìn phương Tây, nhưng vẫn chưa rõ lý do tại sao những ấn phẩm tuyên truyền của Nhật Bản mang quan điểm yêu nước này lại được xuất bản. Những thông tin ít ỏi hiện có cho thấy các bản in này ban đầu được phát hành dưới dạng màu tại Nhật Bản dưới hình thức một tờ rơi tuyên truyền (có thể do nhà xuất bản Tomizato Nagamatsu thực hiện), và người ta suy đoán rằng một nhà báo hoặc một du khách có thể đã có được một bản sao của những hình minh họa này và sau đó chuyển cho tạp chí. (Nguồn)

Cảnh một trận hải chiến. Một con tàu Nhật Bản đánh chìm một con tàu Nga. Ta thấy "Gấu Trắng" (hình tượng châm biếm của Đế quốc Nga, được nhân cách hóa cụ thể qua hình ảnh một sĩ quan cấp cao hoặc chính Sa hoàng dưới hình dạng một con gấu Bắc Cực) bị hất văng lên không trung từ con tàu Nga, trong khi một số công nhân Trung Quốc đang chạy trốn về phía con tàu Nhật Bản.

Tại Thư viện Đại học Cornell, trongKho lưu trữ tài liệu quý hiếm Kroch Asia, có một bộ sưu tập các tác phẩm minh họa tuyên truyền Nga-Nhật bao gồm các bản khắc gỗ; tại đây, người xem có thể chiêm ngưỡng các bản in màu gốc của những tác phẩm đã được tái bản trên tạp chí New Zealand Graphic. Kho lưu trữ này cũng cung cấp bản dịch sang tiếng Anh của phần văn bản tiếng Nhật xuất hiện trên các bản in.

Tính trung lập của Tây Ban Nha

Chỉ 3 ngày sau khi chiến tranh bùng nổ, Tây Ban Nha đã ra lệnh cho thần dân của mình tuân thủ “chính sách trung lập nghiêm ngặt nhất”. Như vậy, vào thứ Năm, ngày 11 tháng 2 năm 1904, lệnh này đã được công bố trên tờ Gaceta de Madrid (còn được gọi là Gazeta de Madrid), tên gọi mà từ năm 1661 đến năm 1936 được dùng để chỉ ấn phẩm mà ngày nay chúng ta biết đến với tên gọi Boletín Oficial del Estado (BOE).

Bộ Nhà nước: Vụ Chính sách.—Chấm dứt các hành động thù địch giữa Nga và Nhật Bản.—Lệnh của Chính phủ Đức Vua yêu cầu các công dân Tây Ban Nha tuân thủ nguyên tắc trung lập nghiêm ngặt nhất đối với hai cường quốc đang giao chiến, theo các luật hiện hành và các nguyên tắc của luật công quốc tế.

Trên tạp chí châm biếm ¡Cu-Cut!, bảy ngày sau đó, tại trang 109 của số 112 phát hành ngày 18 tháng 2, lập trường trung lập của chúng ta đã bị châm biếm.

Trong bức tranh minh họa của Joan García-Junceda i Supervia mang tên “DE LA GUERRA”, xuất hiện một người Nga đội chiếc mũ lông truyền thống (ushanka hoặc tương tự) đang đọc tờ Gaceta de Madrid, kèm theo chú thích:

—“Tây Ban Nha sẽ giữ lập trường trung lập trong cuộc xung đột giữa Nga và Nhật Bản.” Thế này thì chúng ta mới thực sự có thể tuyên bố chiến thắng.

Bìa của chính số báo đó, do Cayetano Cornet i Palau ( 1878–1945) minh họa, cũng được dành riêng cho cuộc chiến giữa Nga và Nhật Bản và chứa nhiều tranh biếm họa khác liên quan đến cuộc chiến. Bạn có thể đọc toàn bộ số báo này tại đây. Tạp chí ¡Cu-Cut! đã đăng tải một số lượng đáng kể các câu chuyện cười liên quan đến cuộc xung đột này.

Ở tiền cảnh, một người lính Nhật Bản (mặc trang phục samurai truyền thống) đang vật lộn tay đôi với một người lính Nga (đội mũ lông đặc trưng và mặc áo khoác dày). Người lính Nhật vung thanh katana, trong khi cả hai đang vật lộn với nhau một cách hung hăng. Dưới chân họ là những vật phẩm gây tranh chấp, được miêu tả như những vật dụng hàng ngày bị đánh cắp. Đó là một chiếc ví tiền mở nắp với những đồng xu lăn ra ngoài, có ghi chữ “MANCHURIA”, và một chiếc đồng hồ bỏ túi, có ghi chữ “COREA”.

Ở phía sau, bên phải, có thể thấy một phụ nữ Trung Quốc mặc trang phục truyền thống, bị bịt miệng và trói vào một cột, buộc phải đứng im lặng chứng kiến hai người lính đang tranh giành những vật dụng mà họ vừa cướp của cô.

Dòng chữ ở dưới ghi: “Vấn đề Viễn Đông. Nga và Nhật Bản đang tranh giành chiếc đồng hồ và ví tiền mà họ đã cướp của Trung Quốc”.

Bản dịch: “Trò chơi ‘yêu hay không yêu’ ở Viễn Đông.”

Bức tranh biếm họa của Robert William Satterfield (1875–1958), thường được gọi là Bob Satterfield hay “Sat”, phản ánh bầu không khí căng thẳng trước chiến tranh giữa hai cường quốc này. Nga và Nhật Bản đang chơi trò cổ điển “yêu hay không yêu” bằng cách bứt cánh hoa cúc, với các từ “War” (Chiến tranh) và “Peace” (Hòa bình)

Bài báo này được đăng trên tờ The Tacoma Times vào ngày 15 tháng 1 năm 1904. Các chữ cái viết tắt “N.E.A.” ngay dưới chữ ký của tác giả là viết tắt của Newspaper Enterprise Association, một hiệp hội báo chí của Mỹ được thành lập vào năm 1902 bởi Edward Willis Scripps. Satterfield làm việc cho hiệp hội này, do đó các tranh biếm họa về chính trị quốc tế của ông được đăng đồng thời trên các tờ báo địa phương khắp cả nước. Họa sĩ này thường ký tên bằng hình ảnh được gọi là“Con gấu của Sat” – một nhân vật thường xuất hiện để minh họa một tình huống phụ, gợi ý tinh tế hoặc bổ sung thêm bình luận cho bức tranh biếm họa.

Dịch: Một ván bài. Anh ấy đang bluff à?

Bức tranh biếm họa của Elmer Andrews Bushnell (E.A. Bushnell) (1872–1939), được đăng trên tờ The Tacoma Times (Washington) ngày 22 tháng 1 năm 1904.

Đế quốc Nga, được tượng trưng bằng hình con gấu, và Đế quốc Nhật Bản, được vẽ dưới hình dạng con cáo, đang chơi một ván bài và đặt cược bằng kho vũ khí của mỗi bên. Cả hai đều tự hỏi liệu đối phương có đang bluff hay không. Chiến tranh Nga-Nhật sẽ bùng nổ 17 ngày sau đó.

Bushnell từng làm việc cho các tờ báo ở Ohio và New York. Ông được nhớ đến nhờ một bức tranh minh họa mà ông vẽ nhân dịp Tu chính án thứ 19 được thông qua, nhằm thể hiện những cơ hội mới mở ra cho phụ nữ khi họ được hưởng quyền bầu cử. Bức tranh, có tựa đề“Giờ đây, bầu trời là giới hạn của các bạn”, đã được đăng trên tờ Sandusky Star-Herald vào ngày 23 tháng 8 năm 1920.

"Sau sự kiện Mukden". Cuộc trốn chạy của một sĩ quan và người tình của ông. Tranh biếm họa trên tờ New Zealand Graphic ngày 8 tháng 7 năm 1905. Bộ sưu tập di sản của các thư viện Auckland NZG-19050708-28-2

Bản dịch dòng chữ trên tranh biếm họa: “Sự điên rồ (hay sự thiếu lý trí) là căn bệnh khó chữa nhất”. Dòng chú thích: “Sau sự kiện Mãn Đôn: Cuộc trốn chạy của một sĩ quan và người tình của anh ta. (Sự vô liêm sỉ và đồi trụy tại trại quân Nga đã trở thành chủ đề bàn tán sôi nổi của các phóng viên nước ngoài)”.

Khi quân Nhật tấn công quân Nga trong trận Mukden, họ suýt nữa đã bao vây được quân địch. Hình minh họa cho thấy một sĩ quan Nga đang bỏ chạy cùng người tình trong lúc rút lui vì hoảng loạn, sau khi hậu phương của quân Nga sụp đổ.

Một chủ đề khác thường xuyên xuất hiện trong các bức tranh biếm họa là Cách mạng Nga năm 1905, mà không ít phương tiện truyền thông đã tận dụng để liên hệ với thất bại trước Nhật Bản như một hệ quả, thậm chí là nguyên nhân của thất bại đó.

Trong bức tranh biếm họa này của Claude Maybell, rất có thể được đăng vào cuối năm 1905 hoặc đầu năm 1905 trên tờ San Francisco Chronicle (tờ báo mà ông làm việc trong những năm đó), tác giả đã sử dụng một phép ẩn dụ về không gian để miêu tả hai mặt trận tàn phá đang bao vây chính quyền Sa hoàng của Nicholas II.

Ở giữa bức tranh, Sa hoàng Nga, đội vương miện hoàng gia và mặc quân phục, đang chĩa khẩu súng trường gắn lưỡi lê về phía một binh sĩ Nhật Bản đang tiến thẳng về phía ông với vẻ quyết tâm. Sa hoàng, hoàn toàn tập trung vào cuộc xung đột bên ngoài, không nhận ra rằng ngay dưới chân ngài, sự bất mãn bên trong đang dần nảy sinh. Từ cửa sập, một nhân vật với mái tóc và bộ râu rối bù cùng nét mặt điên loạn thò đầu ra, được gắn nhãn là NIHILIST (Nihilist, thuật ngữ mà phương Tây dùng để chỉ chung các nhà cách mạng, những người theo chủ nghĩa vô chính phủ và những kẻ kích động chống chiến tranh người Nga). Trong tay anh ta cầm một quả bom đang cháy, từ ngòi nổ bốc lên làn khói đen dày đặc tạo thành chữ REVOLUTION (Cách mạng).

Bản dịch. Tiêu đề: “Cây gậy có bị gãy không?”. Chú thích: “Ông Nhật Bản trong màn biểu diễn tung hứng tuyệt vời của mình”.

Bob Satterfield đã vẽ khá nhiều tranh biếm họa liên quan đến cuộc xung đột giữa Nhật Bản và Nga, như bức này, cũng được đăng trên tờ The Tacoma Times ngày 20 tháng 7 năm 1904, trong đó nhân vật tượng trưng cho Đế quốc Nhật Bản đang giữ thăng bằng trên đầu một cây tre có dòng chữ “Port Arthur”, và ở đầu cây tre đó, con gấu Nga đang lắc lư một cách còn nguy hiểm hơn. Mười một ngày sau khi bức tranh biếm họa này được đăng tải, cuộc vây hãm Port Arthur đã bắt đầu.

Bản dịch dòng chữ dưới hình minh họa: “Việc mất tàu Petropavlovsk là một tổn thất nặng nề đối với hạm đội Nga, nhưng không phải là quyết định.” — Tướng Miles.

Trong bức tranh biếm họa của Bob Statterfield đăng trên tờ The Tacoma Times ngày 21 tháng 4 năm 1904, con gấu Nga giơ cao hai chân đeo găng tay quyền anh lên, thách đấu một võ sĩ Nhật Bản trong “Giải vô địch Viễn Đông”, và võ sĩ này hỏi lại: “Chưa đủ sao?”. Những dải băng quấn kín cơ thể và quần đấm bốc ngắn của con gấu cho thấy những tổn thất nặng nề mà Nga phải gánh chịu. Ở phía sau, nhân vật gấu biểu tượng của Satterfield đang nhìn vào đồng hồ bấm giờ để xem trận đấu còn kéo dài bao lâu nữa.

Tàu Petropavlovsk là soái hạm của Nga đã bị chìm sau khi va phải một hoặc nhiều quả mìn của Nhật Bản ngoài khơi Port Arthur vào tháng 4 năm 1904. Vụ chìm tàu này đã cướp đi sinh mạng của Đô đốc Makarov, họa sĩ nổi tiếng về các cảnh chiến tranh Vasily Vereshchagin – người đã phác thảo các bản vẽ cho những bức tranh sau này, Tham mưu trưởng Hạm đội Thái Bình Dương, Chuẩn đô đốc Mikhail Molas, mười sĩ quan và 18 hạ sĩ quan hải quân, hai bác sĩ, một linh mục và hai sĩ quan quân sự. Khoảng 650 thủy thủ cũng thiệt mạng trên chiến hạm này, sự kiện này đã trở thành một thảm kịch quốc gia ở Nga và là một tổn thất nặng nề mà bộ máy tuyên truyền cố gắng giảm nhẹ. Một số người cho rằng sự kiện này là một trong những nguyên nhân đẩy nhanh thất bại cuối cùng của Nga.

Năm 2012, phần còn lại của thân tàu Petropavlovsk, dài 70 mét và rộng 13 mét, đã được phát hiện ở độ sâu 34 mét, gần Port Arthur (Lüshunkou).

Hiệp ước Portsmouth

Hiệp ước Portsmouth đã chấm dứt cuộc chiến. Hiệp ước này được ký kết vào ngày 5 tháng 9 năm 1905 tại xưởng đóng tàu hải quân Portsmouth ở Kittery, Maine, Hoa Kỳ. Tổng thống Hoa Kỳ lúc bấy giờ, Theodor Roosevelt, đã đóng vai trò trung gian trong các cuộc đàm phán, nhờ đó ông đã được trao Giải Nobel Hòa bình vào năm 1906.

Komura Jutarō (1855–1911), bên trái, đang quan sát đại diện Nga Serguéi Witte ký các văn kiện hiệp ước. Ở phía sau là quan chức Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ Herbert H.D. Peirce. Các nhiếp ảnh gia không được phép vào phòng hội nghị, nhưng một thành viên trong phái đoàn Nga đã vẽ bản phác thảo này, sau đó được gửi về Saint Petersburg và phân phát cho báo chí nước ngoài. Trích từ *Lietopis Voiny's Yaponye* (Biên niên sử cuộc chiến với Nhật Bản).

Nhật Bản và Nga đã đồng ý rút quân khỏi khu vực Mãn Châu và trao trả chủ quyền lãnh thổ này cho Trung Quốc, nhưng Nhật Bản lại được “nhượng quyền” bán đảo Liêu Đông – nơi có Port Arthur và Đại Liên – kèm theo các quyền ngoại giao đặc biệt, đồng thời chính phủ Nhật Bản cũng tiếp quản hệ thống đường sắt của Nga ở Mãn Châu phía nam, qua đó có quyền tiếp cận các nguồn tài nguyên chiến lược quan trọng. Ngoài ra, Nhật Bản còn nhận được từ Nga nửa phía nam của đảo Sakhalin.

Lüshunkou (trước đây được phương Tây gọi là Port Arthur) không còn thuộc về Nhật Bản kể từ khi Chiến tranh Thế giới thứ hai kết thúc, vào tháng 8 năm 1945. Sau khi Nhật Bản đầu hàng, quyền kiểm soát cảng này đã chuyển sang tay Liên Xô, quốc gia đã chiếm đóng khu vực này. Cuối cùng, nơi đây đã được trao trả lại cho Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào năm 1955.

Các nguồn tham khảo

Papers Past, kho lưu trữ trực tuyến của Thư viện Quốc gia New Zealand.

Heritage và các cộng sự. Các bộ sưu tập và nguồn tài nguyên độc đáo tại các trung tâm nghiên cứu và các bộ sưu tập di sản của Thư viện Auckland (New Zealand).

Kho lưu trữ tranh biếm họa Anh. Đại học Kent.

Trang web chính thức của Hiệp hội Lịch sử Nga.

Hình ảnh về kẻ thù và bản thân: Những “bức tranh in phổ biến” của Nga về Chiến tranh Nga-Nhật. Yulia Mikhailova. ACTA SLAVICA IAPONICA. Tập 16 (1998).

Thư viện Tổng thống Boris Yeltsin

Kobayashi Kiyochika (1847-1915). Tranh biếm họa về Chiến tranh Nga-Nhật.

Thư viện ảo Miguel de Cervantes.

Thư viện Báo chí Lịch sử Trực tuyến

Blog chính thức của Bảo tàng Lázaro Galdiano.

Lịch sử qua hình ảnh. Blog của Guille.

Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ.

Thư viện Kỹ thuật số Cornell.

Viện Tuyên ngôn Nhân quyền.

Trang web về Hiệp ước Hòa bình Portsmouth của Hiệp hội Nhật-Mỹ tại New Hampshire.

Bạn cũng có thể quan tâm đến: