Cenzura to poważna sprawa, ale satyra może ją uwidocznić.
„Pachnie cenzurą” (Riekt naar censuur) to tytuł książki tureckiej rysowniczki Zehry Ömeroğlu, w której za pomocą komiksowych kadrów opowiada o jednym z najbardziej absurdalnych przypadków prób cenzury, prześladowań i nękania sądowego ze strony państwa z powodu zupełnie nieszkodliwego żartu.
Karykatura opublikowana 25 listopada 2020 r., w czasie pandemii COVID-19, w satyrycznym magazynie „Leman”, zawierająca żart nawiązujący ironicznie do utraty węchu przez osoby cierpiące na tę chorobę, bez żadnego innego zamiaru poza humorystycznym i bez jakichkolwiek konotacji politycznych, wywołała surrealistyczną reakcję ze strony tureckich władz.
Prokuratura uznała, że rysunek stanowił zagrożenie dla moralności publicznej. Ömeroğlu została oskarżona o nieprzyzwoitość na podstawie art. 226 tureckiego kodeksu karnego. Za ten żart groziła jej kara do trzech lat pozbawienia wolności.
Tłumaczenie: Seks w czasie pandemii. „Przynajmniej nie straciłem smaku i węchu…”
Po pięciu długich latach absurdalnego postępowania sądowego, przedłużanego przez liczne odroczenia, w czwartek 26 czerwca 2025 r. Sąd Pierwszej Instancji w Stambule ostatecznie wydał wyrok uniewinniający Zehrę.
Z ciętym humorem autorka opisuje turecki system sądowy jako dobrze naoliwioną machinę, której celem jest wyczerpanie artystów poprzez niekończące się postępowania, absurdalne ekspertyzy, rozprawy i presję psychologiczną, wywołując niepewność, zastraszanie i niepokój.
Dzieło, stworzone podczas pobytu stypendialnego w ramach programu „Safe Haven” w Holenderskim Instytucie Zaawansowanych Studiów Humanistycznych i Społecznych w Amsterdamie (NIAS), jest autobiograficzną powieścią graficzną, która ujawnia paradoks cenzury: próbując uciszyć artystkę, autorytarny reżim wzmacnia jej głos. Trudne doświadczenia Ömeroğlu przyniosły jej międzynarodowe uznanie jako symbolu wolności słowa i wolności artystycznej.
W 2025 roku Zehra Ömeroğlu otrzymała prestiżową nagrodę im. Roberta Russella za odwagę w rysunku satyrycznym, przyznawaną przez organizację Cartoonists Rights, która honoruje rysowników wykazujących się odwagą w obliczu poważnego ryzyka osobistego i zagrożeń dla ich wolności.
Niemieckie wydanie książki „Pachnie cenzurą” (Riecht nach Zensur) zostało niedawno zaprezentowane na Targach Książki we Frankfurcie. Wydanie w języku niderlandzkim ukaże się wkrótce, a nad wydaniem angielskim trwają już prace.
